İslamiyet Öncesi Türk Devletleri

İslamiyet öncesi Türk Devletleri kültürünün açığa çıktığı merkezler Anav, Kelteminar, Afanesyevo, Andronova ve Karasuk’tur. Yarı göçebe bir hayat yaşayan Orta Asya Türkleri, değişik zamanlarda bazı nedenlerle başka bölgelere göçmüşlerdir. Göçler doğuda Çin’e, güneyde Hindistan’a yönelmiştir. Batıda ise Hazar’ın kuzeyinden Rusya ve Orta Avrupa’ya, Hazar’ın güneyinden İranMezopotamya ve Mısır’a doğru gerçekleşmiştir.

Göçler nedeniyle Orta Asya Türk kültürü dünyanın değişik yerlerine yayılmış, yeni devletler kurulmuş, Avrupa ve Asya ‘nın siyasi ve sosyal yapısında önemli değişiklikler meydana gelmiştir.

İSKİTLER (SAKALAR)

İskitler (Sakalar)

İslamiyet öncesi bilinen ilk Türk boyu İskitler’dir. İskitler hakkındaki bilgiler Çin kaynaklarında geçer. Bozkırın kuyumcuları olarak bilinirler. Tarihte bilinen ilk kadın hükümdar “Tomris Hatun” bu devletin hükümdarıdır. Yine tarihte bilinen ve “Amazon savaşçıları” adı verilen kadın savaşçıları bu devlette yaşamışlardır. İskitler at koşum takımlarını yapmışlardır. İskitler deyince aklımıza “Alper Tunga” gelir. Firdevsi’nin şehname adlı eserinde Efrasiyab olarak geçen Türk hükümdarıdır. Maden işlemeciliğinde hayvan üslubu kullanmışlardır.

BÜYÜK HUN İMPARATORLUĞU

Büyük Hun İmparatorluğu

Asya Hun Devleti olarak da bilinir. Bilinen ilk Türk devletidir. Hun kelimesi “Kavim, Halk ve Topluluk” anlamlarına gelir. Orta Asya’daki 40 tane boyu tek bayrak altında toplayıp devlet kurmuştur. Asya (Büyük) Hun devletinin kurucusu “Teoman”dır. Mete Han en parlak dönemi olarak bilinir ve oldukça önemlidir. Mete Han, onlu sistemi bulmuştur. Onlu sistemde askeri eğitmek amacıyla en sevdiği atını ok atıp öldürmüştür. Aynı ata askerlerinin de ok atmasını istemiştir. Böylece “hiyerarşi” kuruyor. Bugünkü dünya ve geçmişteki devletler bu onluk sistemi kullandı. Çin’e çok fazla sefer düzenlemiş ve Çin bu seferlerden korunmak için Çin Seddini yapmıştır. Mete Han, Çin’i yenilgiye uğratmasına rağmen almadı çünkü kalabalık içerisinde milli benliğimizi kaybetmemek için Çin içine girip yerleşmemiş ve sınırlarına katmamıştır. Zamanla Kuzey ve Güney olarak ikiye ayrıldılar.

KAVİMLER GÖÇÜ (375)

Kavimler Göçü

Kuzey Hunlarının lideri “Balamir” Han’dır. Yaklaşık 200 bin kişi ile Karadeniz’in üstünden Avrupa’ya doğru bir göç dalgası başlatır. Bu bölgede Dünya’nın en büyük İmparatorluğu olan “Roma İmparatorluğu” var. Romanın dışında 13 tane barbar kavim vardır. Bu barbar kavimler birbirlerine baskı uygulayarak Roma İmparatorluğunun içine girmişlerdir. Batı Roma’nın içerisinde 13 tane feodal beylik kuruldu.

Kavimler Göçünün Sonuçları

– Roma İmparatorluğu ikiye ayrılmıştır.
– Feodalite rejimi ortaya çıkmıştır.
– Avrupa Hun Devleti kurulmuştur.
– Romalılar ve diğer barbar topluluklar “Hristiyanlık” dinine geçtiler.
– Skolastik düşünce hakim olmaya başlamıştır.
– 375 yılı ilk çağın sonu, orta çağın başlangıcı olarak kabul edilir.
– Orta Asya’daki aletler kavimler göçüyle Avrupa’ya yayılmıştır.

AVRUPA HUN DEVLETİ

Avrupa Hun Devleti

Kavimler göçüyle Avrupa’ya göç eden Türkler Balamir önderliğinde Avrupa Hun Devletini kurmuşlardır. Avrupa’da kurulan ilk Türk devleti olma özelliğini taşır. Batı ve Doğu Roma İmparatorlukları ile komşudur. Atilla bunlardan en güçsüzü Doğu Roma İmparatorluğu olduğu için onun üzerine gidecektir. Savaşlarda başarılı olan Atilla Doğu Roma ile iki antlaşma imzalamıştır. Margos Antlaşması ve Anatolyus Antlaşması. Bu iki antlaşma ile Doğu Roma vergiye bağlanmıştır. Atilla dağa sonra yönünü Batı’ya çevirmiştir. Roma’ya kadar gelir. Roma halkı papa 1. Leo’dan yardım istemişlerdir. Atilla’dan Romayı almaması gerektiğini Romanın Hristiyanlar için kutsal bir yer olduğunu söylüyor. Ayrıca bu dönemde Sasaniler’in rahatsız etmeye başlaması üzerine Romayı almaktan vazgeçmiştir. Avrupa Hun Devleti Orta Asya’dan göçlerle beslenemediği için zamanla benliklerini yitirmişlerdir. Orta Asya’da Hunlar yıkıldıktan sonra Avrupa Hun Devletini kurmuşlar.

KÖKTÜRK (1.GÖKTÜRK) DEVLETİ

Köktürk (1.Göktürk) Devleti

Türk tarihinde ilk “Türk” kelimesinin geçtiği devlettir. Bumin Kağan önderliğinde kurulmuştur. Asya Hun Devletinden sonra Orta Asya’da ilk defa Türk siyasi birliğini sağlamıştır. Tüm Türk boylarını bir araya toplamıştır. Bu dönemde rakibi komşusu olan Çindir. Çin ile ipek yolu için sürekli mücadele etmişlerdir. Merkezi Ötüken’dir. Doğu Batı şeklinde teşkilat kuruldu. Bu teşkilatlanma devletin yıkılmasına zemin hazırlamıştır. Bu dönemde yine Çin entrikaları var. Hükümdarlar Çinli prenseslerle evleniyor, Tapo Kağan zamanında Budizm’in kabul edilmesi ile hükümdar halkıyla ters düşmesi sonucu devlet yıkılmaya başlıyor. Budizm Türk milletinin yapısına terstir. Hunlar zamanında yapılmış, Göktürkler zamanında kullanılan Tütü kanalı hala günümüzde kullanılmaktadır. Tütü kanalı bir sulama kanalıdır.

KUTLUK (1.KÖKTÜRK) DEVLETİ

Kutluk Kağan kurmuştur. Kutluk Kağan İlteriş (Derleyen, toplayan anlamında) unvanıyla başa geçti. Başkent Ötüken’dir. Orhun Abideleri bu devlet zamanında yazılmıştır. Bu devlete Uygurlar son vermiştir. Türk tarihinde ilk milli istiklal ayaklanmasını başlatan “Kürşad”dır. Ayrıca Kürşad’dan sonra “Nişufu” adında bir kişi de isyan etmiştir. Kürşad ayaklanması 50 yıllık Çin esaret döneminde olmuştur. Vatan sevgisinden ilk bahseden “Mete Han”dır. İstiklali feda etmeyi gülünç ve utanç verici bulan ise Batı Hun Hükümdarı “Çiçi”dir.

UYGUR DEVLETİ

Uygurların kurucusu Kutluk Bilge Kül Kadir Han’dır. Başkenti Ötüken daha sonra Karabalagasun’dur. Böğü Kağan zamanında Manihizm dini kabul ediliyor. Bu dinin etkisiyle hükümdara “Ay” lakaplarını verdiler. Yerleşik hayata geçen ilk Türk devletidir. Harf hareketli matbaayı kullandılar. İlk örgün eğitim kurumlarını oluşturdular. Orta Oyununu bularak Türk tiyatrosunun temellerini attılar. Pandomim, Şan ve opera yaptılar. Töreleri yazılı hale getirdiler. Moğolların Türkleşmesinde etkili oldular. Türk bankacılığının temellerini attılar. Vakıf kurdular. Minyatür sanatının ilk örneklerini verdiler. Bu sanat eserleri Talas Savaşı ve Kavimler göçü ile batıya taşınmıştır. Türk tarihinde ilk kez eğitim faaliyetlerine başlayan devlet Asya Hun Devletidir. Örgün ise Uygurlar. Uygurlar Türk boyları tarafından yıkılıyor. Minyatür büyük resim figürlerini küçülterek çizmektir. Uygur mimari ve tapınakları ilerde Selçuklu ve Osmanlıdaki külliyelerin kaynağı olmuştur.

AVARLAR

Avarlar

Türk tarihinde İstanbul’u kuşatan ilk Türk devletidir. Sasaniler ile birlikte kuşatmışlardır. (619-26) Avrupa’da kurulan ve Hristiyanlığı resmi din olarak kabul eden ilk Türk devletidir. Üzengi yapımını Avrupa’ya öğretmişlerdir. (Avrupa Hunları ‘da üzengi yapımını Avrupalılara kısmen öğretmişlerdir.) Kurucusu Bayan Han’dır. Orta Asya’da bulunan Avarlar Devletini Köktürk (Göktürk) Devleti yıkmıştır. (Orta Asya’daki Avarlar Çin kaynaklarında Juan-juan Devleti olarak bilinir.) Bumin Kağan o dönemde Avar Devletinin demirci işçisidir. Bumin Kağan Avar İmparatorunun kızını istemiştir. Fakat İmparator Bumin Kağanı siz benim aşağılık demircilerimsiniz diyerek vermemiştir. Bumin Kağan emrindeki Türk boylarıyla isyan ederek bu devletin varlığına son veriyor. Avarlar Avrupa’ya doğru göç ediyor.

HAZARLAR

Bulundukları bölgede “Kürk Yolu” geçmektedir. Ayrıca Yahudiler ticaret yaparak zenginleşirler. Hazarlarda Kürk Yoluyla kürk satarak zenginleşmişlerdir. Zengin ülke diğer ülkelerin saldırılarına açık hale gelir. Hazar içerisinde yaşayan Müslümanlar Hazar Yahudileri ile birlik olarak Arap Müslümanlarına karşı savaşmışlardır. Bu yüzden Müslümanlara Hazz unvanı verilmiştir. Türk devletlerinde ilk kez paralı askerlik bu devlette vardır. Oldukça zengindir. Hazar Gölüne adını vermiştirler.

PEÇENEKLER

Peçenekler

Boy halinde kaldılar, devlet kuramadılar. 1071 Malazgirt Savaşı sırasında Selçuklu tarafına geçerek savaşın kazanılmasında yardımcı oldular. Bu boy göçebe yaşam sürdüğü için insanlar aç kalmıştır ve bundan dolayı İstanbul’u kuşatmışlardır. Sayıları az olduğu için Bizans İmparatoru bunun gerçek nedenini öğreniyor ve Peçeneklere paralı asker olmalarını teklif ediyor. Aç kalan Peçenekler bu teklifi kabul ediyor. Fakat Bizans Kralı Peçenekler’i Anadolu’nun farklı bölgelerine dağıtıyor.

BULGARLAR

Bulgarlar

İslamiyet’i kabul eden ilk Türk devletidir. Avrupa’nın kuzeyinde İslamiyet’i kabul ettiler. Devlet dini İslam olan İlk Türk devletidir.

KIRGIZLAR

Kırgızlar

Ölüleri yakan tek Türk boyudur. Kırgız adına ilk defa Orhun Abidelerinde rastlanır. Dünya tarihinde milletler arası yarışma düzenleyen ilk devlettir. Dünyanın en uzun destanı olan “Manas Destanı” Kırgızlara aittir. Günümüzde de yazılmaya devam ediliyor.

MACARLAR

Günümüzde Macaristan’da yaşarlar.

UZLAR

Hristiyan olan Oğuz boylarına denir. Günümüzde Romanya’nın Dobruca bölgesinde yaşayan “Gagauz Türkleri” Uzlar’ın devamıdır. Peçenekler gibi Bizans tarafından Selçuklu tarafına geçmişlerdir.

TÜRGİŞLER

Afganistan bölgesinde kurulmuşlardır. Kendi adına para bastıran ilk Türk devletidir.

AKHUNLAR

İpek yolu mücadelesi vardı. Göktürkler Sasaniler ile anlaşarak Akhunları yıktılar. Daha sonra Bizans ile anlaşarak Sasanileri yıkmışlardır. Bizans’a ilk elçi bu zamanda gönderildi.

BAŞKIRTLAR

1730-1736 yıllarında Rusya’ya baş kaldırdı. Günümüzde Rusya Federasyonu içerisinde yaşarlar.

KIPÇAKLAR

Dede Korkut hikayelerine konu olmuştur. Oğuzlarla mücadeleleri anlatılır. Rusya ile yapılan mücadeleler İgor destanına konu olmuştur. Kodeks Kumanikus adında sözlük hazırlamışlar. Hristiyan olup Avrupa’ya göç edenler asimile oldu.

SİBİRLER (SABARLAR)

Sibir yoldan sapmak demektir. Yakutlar İskitler’in soyundan gelir.