İslamiyet Öncesi Türk Devletleri

İSLAMİYET ÖNCESİ TÜRK DEVLETLERİ

İslamiyet Öncesi Türk Devletleri

İSKİTLER (SAKALAR)

-En önemli hükümdarı Alper Tunga‘dır.

-İlk kadın hükümdar Tomris Hatun bu boyu yönetmiştir.

-Ordularında Amazon adı verilen kadın savaşçılar yer almıştır.

-Atı evcilleştiren ilk topluluktur.

-İskitler maden işlemeciliğinde usta olduklarından dolayı Bozkırın Kuyumcuları olarak adlandırılmışlardır.

-İlk defa balbal dikip sanat eserlerinde de hayvan üslubunu kullanmışlardır.

–Alper Tunga ve Şu Destanları ile ünlüdür.

-Firdevsi Şehname adlı eserinde Alper Tunga’dan Afrasiyap ismiyle bahsetmiştir.

-İskitlerin Alper Tunga Destanı ile Firdevsi’nin Şehname adlı eseri İskit-Pers (İran) savaşını konu alır.

ASYA HUN DEVLETİ (BÜYÜK HUN DEVLETİ)

-Hun kelimesinin manası insan ve koyun anlamına gelmektedir.

-Hunlar hakkındaki ilk bilgilere Çin kaynaklarında rastlanmaktadır.

-Hun Çin kaynaklarında yazılış olarak Hiugn-nu olarak geçmektedir.

-Orta Asya’da kurulan ve bilinen ilk teşkilatlı Türk devletidir.

-Kurucusu Teoman’dır.

-Başkenti Ötüken’dir.

-Orta Asyadaki Türk boylarını ilk kez bir bayrak altına toplamıştır.

-Teoman özellikle Çin üzerine akınlar yaptırmıştır.

-Çin İmparatoru Qin Shi Huang bu akınlara karşı dünyaca ünlü olan Çin seddini yaptırmıştır.

-Bu dönemdeki Türk-Çin rekabetinin en önemli sebebi İpek Yoluna hakim olma isteğidir.

-Asya Hun devletinin en parlak dönemi Mete Han dönemidir.

KAVİMLER GÖÇÜ

Çin baskısından dolayı Kuzey Hun lideri Balamir Karadeniz üzerinden Avrupa’ya göç etmiştir. Bu göç sırasında Gepit, Vandal, Sakson, Frank, Got, Ostrogot gibi kavimler yerlerinden olmuştur. Bu olaya Kavimler Göçü denilmiştir.
Kavimler Göçünün sonuçları şunlardır;

-Roma İmparatorluğu ikiye ayrıldı.

-Avrupa Hun Devleti kuruldu.

-Avrupa’da feodalite (derebeylik) ortaya çıktı.

-İlk çağ kapandı, Orta çağ açıldı.

-Kilise güçlendi, skolastik düşünce ortaya çıktı, Hristiyanlık yayıldı.

-Avrupa’nın bugünkü devletleri ortaya çıktı.

AVRUPA (BATI) HUN DEVLETİ

-Avrupa’da kurulan ilk Türk devletidir.

-Balamir Kağan tarafından Macaristan da kurulmuştur.

-Atilla döneminde en parlak dönemini yaşamıştır.

-Atilla zamanında Bizans ve Batı Roma’ya karşı üstünlük sağlanmış olup Margus ve Anatolyus Barışları imzalanmıştır.

I. GÖKTÜRK DEVLETİ

-Türk adını ilk kez kullanan ilk Türk Devletidir.

-Kurucusu Bumin Kağan’dır.

-Türk Boylarını Asya Hun’larından sonra ikinci kez bir bayrak altında toplamıştır.

-Bumin Kağan İl kağan ünvanıyla tahta çıkmıştır.

-Devlet en parlak dönemini Mukan Kağan döneminde yaşamıştır.

-Göktürkler İpek yolu için Sasaniler ile anlaşıp Akhunlar’a daha sonra ise Bizansla anlaşıp Sasanilere saldırmıştır.

-Orta Asya’dan Bizans’a ilk resmi heyet Göktürkler zamanında gitmiştir.

-Göktürk elçisi Maniech, Bizans elçisi ise Zemarkhos

-Devlet daha sonra Çin entrikalarından dolayı doğu ve batı Göktürk olarak ikiye ayrılmış daha sonra ikisine de Çin son vermiştir.

-Elli sene Çin esaretinde kalan Türkler önce Kürşat sonrada Nişufu önderliğinde milli istiklal ayaklanmaları başlatmışlardır.

II. GÖKTÜRK (KUTLUK) DEVLETİ

-Kurucusu Kutluk Kağan’dır. Kutluk Kağan devleti tekrar kurduğu için derleyen toplayan anlamına gelen İlteriş ünvanını almıştır.

-Kutluk Kağan danışman olarak seçmiş olduğu Vezir Tonyukuk Türk tarihinin ilk veziri olarak kabul edilmektedir.

-Bilge Kağan devrinde en parlak dönemini yaşamışlardır.

-Devlet Karluk, Basmil ve Uygur saldırıları sonucunda yıkılmıştır.

GÖKTÜRKLERİN TÜRK TARİHİNDEKİ YERİ VE ÖNEMİ

-Türk adıyla kurulan ilk Türk devletidir.

-Yazıyı ve parayı ilk kez kullanan Türk devletidir.

-İlk Türk alfabesini (Göktürk-Orhon Alfabesini) oluşturmuşlardır.

-Türklere ait ilk Türkçe yazılı belgeleri (Orhun Kitabeleri) bırakmışlardır.

-Orta Asya’da en geniş sınırlara ulaşmış olan Türk devletidir.

-Ergenekon ve Bozkurt Destanları en önemli sözlü edebiyat eserleridir.

-Çin, Bizans ve Sasanilerle ticari ilişkilerde bulunmuşlardır.

UYGUR DEVLETİ

-Devletin kurucusu Kutluk Bilge Kül Kağan‘dır.

-Kutluk Bilge Kül Kağan’ın ölümünden sonra yerine Moyan-Çur geçmiştir. Bu dönem içindeki en önemli olay Talas Savaşıdır.

-Merkezi Ötüken’dir.

-Kelime anlamı olarak Uygur akraba, müttefik anlamındadır.

-Böğü Kağan zamanında Maniheizm dinini kabul etmişlerdir.

-Maniheizm ve Budizm dininin etkisiyle yaşam tarzlarının yerini yerleşik hayat almıştır.

-Maniheizm dininde hayvansal gıdaları yenmesinin yasaklanması Türklerin savaşçı özelliklerini yitirmelerine sebep olmuştur.

-Yerleşik hayata geçen ilk Türk topluluğudur.

-Türk tarihinin ilk şehirlerini kurmuşlardır. Bu kurulan şehirlere Balıg adını vermişlerdir.

–Kağıt ve matbaayı ilk kullanan Türk Devletidir. Çin’den harf hareketli matbaayı getirmişlerdir.

-Mimari eserler bırakan ilk Türk Devletidir.

-Türk tarihinde ilk kez kütüphane kurmuşlardır.

-Öğretmene “bahşi” adını vermiştirler.

-Türk tarihinde ilk kez örgün eğitim kurumlarını Uygurlar oluşturmuşlardır.

-Töreyi yazılı hale getiren ilk Türk Devletidir.

-Yazılı hukuk kurallarını oluşturan ilk Türk Devletidir.

-Kendilerine özgü 14-18 harfli olan Soğd Alfabesinden etkilenerek hazırlanan Uygur Alfabesini oluşturmuşlardır.

-İlk defa Minyatür sanatını kullanmışlardır.

-Orta Oyunu bularak Türk Tiyatrosunun temellerini atmışlardır.

-Gök Tanrı inancını ilk defa terk eden Türk Devletidir.

-Türk tarihinde ilk defa kağıt parayı kullanmışlardır. Bu paraya’da Çav adı verilmiştir.

-Türk tarihinin ilk vakıflarını oluşturmuşlardır.

-Türk bankacılık sisteminin temellerini atmışlardır.

-Çin kaynaklarında Uygur Tuzu ya da Tatar Tuzu olarak geçen Nişadır adı verilen madeni Çin’e ihraç etmişlerdir.

-Mimaride Türk Üçgeni adı verilen tarzı ortaya çıkarmışlardır.

–Karabalsagun, Şine-Usu, Moyan-çur, Taryat ve Suci yazıtlarını bırakmışlardır.

-Uygurların en çok etkilendiği devlet Moğollar’dır. Nitekim Moğollar Uygurlar’a “Benim Hocam” diye hitap etmişlerdir.

TÜRKLERİN YERLEŞİK HAYATA GEÇTİĞİNİN KANITLARI

-Sulama kanalları

-Tarımsal faaliyetler

-Su değirmenleri

-Tarım aletleri

-Tohumluk buğday ambarları

-Mimari eserler (saray, sur, ev vb)

-Halktan toprak, konut, ürün gibi vergilerin alınması

-Matbaa kullanılması

-Kitap ve arşiv belgeleri

-Fresk, Vitray gibi süsleme sanatları

AVARLAR (APARLAR/JUAN JUANLAR)

-Kurucusu Bayan Han’dır.

-Orta Avrupa’da kurulmuştur.

-Çin kaynaklarında Juan Juanlar, Köktürkler’de ise Aparlar olarak geçmektedir.

–İstanbul’u kuşatan ilk Türk Devletidir. (Sasaniler’le birlikte 619 ve 622 yıllarında iki defa kuşatmışlardır.)

-Üzengi ve Süvari kılıcını Avrupa’ya tanıtmışlardır.

KARLUKLAR

–İslamiyeti kabul eden ilk Türk boyudur.

–Moğollara itaat eden ilk Müslüman Türk Topluluğudur.

-Hükümdarlarına Atasagun adını vermişlerdir.

-İlk Müslüman Türk Devleti olan Karahanlı’ların kurulmasında etkili olmuşlardır.

KIRGIZLAR

-Uygurlara isyan ederek bağımsızlıklarını kazanmışlardır.

–Cengiz Han’a itaat eden ilk Türk Devletidir.

–Manas destanı ve Yenisey Kitabelerini oluşturmuşlardır.

-Manas Destanı dünyanın en uzun destanı olarak bilinmektedir.

-Kırgızlar Orta Asya’da egemenlik kuran son Türk boyudur.

Dünya tarihinde ilk kez milletler arası yarışma düzenleyen devlet Kırgızlar’dır.

HAZARLAR

-Hazar kelime olarak barış ve güven demektir.

-Kuruluş yeri Orta Avrupa ve Kafkaslar’dır

–Museviliği kabul eden ilk ve son Türk devleti Hazarlar’dır.

-Tek Tanrı inanç sistemini benimseyen ilk Türk devletidir.

-Ayrıca Hazarlar ordularına ücretli asker alan ilk Türk devletidir.

-Kürk yolunu kullanarak zenginleşmişlerdir

-Kendi devletlerinde yaşayan Müslümanların başlarına Hazz adı verilen yöneticiler atamışlardır.

-Yaşadıkları döneme Pan Hazaria (Hazar Barışı) adı verilmiştir.

-Günümüzde Polonya’da yaşayan Karaim veya Karay Türkleri Hazarların devamıdır.

–İbn-i Havkal Seyahatnamesinde Hazarlar’dan bahsetmiştir.

PEÇENEKLER

–Bizans ordusunda paralı askerlik yapmışlardır

-1071 Malazgirt Savaşında Selçuklu Devletinin tarafına geçerek savaşın kazanılması sağlanmıştır.

UZLAR (OĞUZLAR)

-Oğuzların Müslüman olanlarına Türk veya Türkmen Hristiyan olanına Uz denir.

-Kelime olarak boy ve kabile anlamına gelmektedir.

-Bizans ordusunda görev yapmışlar ve Malazgirt Savaşında taraf değiştirmişlerdir.

-Günümüzde Gagavuz Türkleri olarak Romanya’nın Dobruca bölgesinde ve Moldova’da yaşamlarını sürdürmektedirler.

SİBİRLER (SABARLAR-SABİRLER)

-Kelime manası olarak Sibir “yoldan sapan” demektir.

-Bugünkü Sibirya adı Sabir Türklerin’den gelmektedir.

BULGARLAR

-Bulgar kelime olarak “karışık” demektir.

-Avarlardan sonra İstanbul’u kuşatan ikinci Türk Topluluğudur.

-Zamanla Tuna Bulgar Devleti ve İtil (Volga) Bulgar Devleti olarak ikiye ayrılmıştır.

-Tuna Bulgarları Boris Han zamanında Hristiyanlığı kabul etmişlerdir. Ayrıca Han unvanını terk edip Çar unvanını kullanmışlardır. Çar unvanını kullanan ilk Türk Hükümdarı Simon’dur.

-İtil Bulgarları ise Almış Han zamanında İslamiyeti kabul etmişlerdir.

-Ünlü Seyyah İbni Fadlan “Rihle (yolculuk)” adı eserinde İtil Bulgarların”dan bahsetmiştir.

-İslamiyeti devlet dini olarak benimseyen ilk devlet İtil Bulgarları’dır.

MACARLAR

-Bilinen ilk lideri Arpat’dır

-Türk tarihi, dili, kültürüyle ilgili ilk araştırma başlatan topluluktur.

-Dünyadaki ilk Türkoloji Enstitüsünü 1870 yılında Budapeşte’de Macarlar açmıştır.

–Türk Kurultayı 2008’den itibaren Macaristan’da düzenlenmektedir.

TÜRGİŞLER

-En önemli ve ilk hükümdarı Baga Tarkan’dır.

-Baga Tarkan kendi adına para bastıran ilk Türk hükümdarıdır.

-Orta Asya’da İslamiyetin yayılmasını engellemişlerdir. Sulu Kağan döneminde Müslümanlara karşı en çok direnen topluluktur.

-Uygurlar’dan sonra ikinci kez yerleşik hayata geçen Türgişler’dir.

AKHUNLAR (EFTALİTLER)

-Afganistan’da kurulan ilk Türk Devletidir.

-480 yılında İran’da çıkan Mazdek isyanının bastırılmasında önemli role sahiptirler.

-Köktürkler ve Sasaniler İpek Yolu hakimiyeti için işbirliği yapıp Akhunlar devletine son vermişlerdir.

TABGAÇLAR

-Kuzey Çin’e ikiyüz sene egemen olan Türk devletidir.

KİMEKLER (YEMEKLER)

-Eskiden Köktürk devletinin egemenliğinde yaşayan Kimekler Köktürk devletinin yıkılmasıyla bağımsız olmuşlardır.

-Yöneticilerine Tutug adı verilmiştir.

BAŞKIRTLAR (BAŞKURTLAR)

Günümüzde Rusya Federasyonuna bağlı Başkürdistan Devleti olarak yaşamını sürdürmektedirler.