Osmanlı Padişahların Yaptığı Islahatlar

Osmanlı Padişahların Yaptığı Islahatlar

XVII. Yüzyıl (Duraklama Devri) Islahatları ve Özellikleri

17. yüzyılın başlarından itibaren devlet yapısında ortaya çıkan düzensizlikler, ıslahatlarla önlenmeye çalışılmıştır. İlk defa Duraklama döneminde başlayan ıslahat hareketleri Gerileme ve Dağılma dönemlerinde de devam etmiştir.

II.Osman (Genç Osman)

Osmanlı tarihinde ilk köklü ıslahat girişimleri II.Osman döneminde başlamıştır. Saray dışından evlilik yaparak sarayı halka açmıştır. Şeyhülislam’ın fetva vermek dışındaki yetkilerini elinden almış ve böylece ilmiye sınıfının devlet işlerine karışması engellenmiştir. Zamanın ihtiyaçlarına göre yeni kanunların yapılması planlanmıştır. Hotin Seferi’nde yeniçerilerin durumunu görünce Yeniçeri Ocağı’nı kaldırmak istedi. Ancak, Genç Osman düşüncelerini zamansız açığa vurduğundan ve ıslahatlar sırasında kendisine yardımcı olacak tecrübeli devlet adamı olmadığından ıslahat planları gerçekleştirilememiştir.

IV.Murat

Yeniçeri ve sipahi zorbaları ortadan kaldırıldı. Bu durum İstanbul’da asayiş ve güvenliğin kurulmasını sağlamıştır. Bütçe açığının saray masraflarının çokluğundan ve lüzumsuz hediye ve bahşişlerden kaynaklandığını görünce bunları azaltmaya çalışmıştır. Mali yılın bütçesini önceden hazırlamıştır. Divan üyeleri ve diğer yöneticilerden hazineye para aktarmıştır. Hazineye borcu olan kişilerden bu borçları tahsil etmiştir.

Köprülü Mehmet Paşa

Memleketin iç durumunu ele aldı. Dini yönden fikir ayrılığına düşen İstanbul ulemasını değişik yerlere göndererek kargaşaya son vermiştir. Maliyeyi düzene sokan Köprülü Mehmet Paşa, Kuyucu Murat Paşa ve IV. Murat gibi baskı ve şiddet kullanmıştır. Onun ölümünden sonra, kendi tavsiyesiyle oğlu Fazıl Ahmet Paşa sadrazamlığa getirilmiştir. Çanakkale Boğazı’nı ablukaya alan Venedik donanmasını buradan uzaklaştırıp, Venedik tarafından işgal edilen Limni, Bozcaada ve Gökçeada’yı geri alarak Akdeniz yolunu açmış ve Girit Adası’na yardım göndermiştir. Erdel Beyi Rakoçi ve Halep Valisi Abaza Hasan Paşa’nın isyanlarını bastırarak asayişi sağlamıştır. Anadolu ve Rumeli’deki tımarlı sipahilerin gerçek mevcudunu öğrenmek için yoklamalar yapılmıştır. Haksızlık ve zorbalık yapan devlet memurları engellenerek kanun hakimiyeti kurulmaya çalışılmıştır. Devletin duraklamasının ve kötü gidişatın durdurulması için neler yapılması gerektiğine ilişkin devlet ileri gelenlerinden raporlar alınmıştır. Bu yüzyılın önemli şahsiyetlerinden biri olan Koçi Bey, devletin Kanuni’den sonra düştüğü sıkıntıları, kurumların nasıl bozulduğunu anlattığı “Koçi Bey Risalesi” adlı raporunu IV.Murat’a takdim etmiştir. İran üzerine iki defa sefer düzenlendi. Bu seferler sırasında Anadolu’daki Celâliler ortadan kaldırılmış, emniyet ve güvenlik sağlanmıştır. Uyuşturucu maddelerin ve tütünün kullanımı, gece sokağa çıkılması yasaklanmıştır.

Tarhuncu Ahmet Paşa

Tarhuncu Ahmet Paşa mali alanda ıslahatlar yaparak devletin gelir-gider dengesini sağlamaya çalışmıştır. Bazı illerin gelirinin iltizama verilmesini, dirlik sahiplerinin gelirlerinin bir kısmının da hazineye aktarılmasını sağlamıştır. Bütçe açığının saray masraflarının çokluğundan ve lüzumsuz hediye ve bahşişlerden kaynaklandığını görünce bunları azaltmaya çalışmıştır. Mali yılın bütçesini önceden hazırlamıştır.
Divan üyeleri ve diğer yöneticilerden hazineye para aktarmıştır. Hazineye borcu olan kişilerden bu borçları tahsil etmiştir.

XVIII. Yüzyıl (Gerileme Devri) Islahatları ve Özellikleri

18. yüzyıl Islahatları çalışmalarında Osmanlı kaybettiği toprakları geri alma politikası yürütmeye çalışmış fakat başarısız olunca topraklarını korumayı amaç edinmiştir.

III.Ahmet – Lale Devri

İlk kez Avrupa’nın önemli merkezlerinde (Paris, Viyana, Moskova, Lehistan) geçici elçilikler açıldı. Osmanlı Devleti, elçilikleri kurmakla; Avrupa’daki teknik, bilimsel ve sosyal gelişmeleri takip etmeyi ve Avrupa devletlerinin politikalarını öğrenmeyi amaçlamıştır. Said Efendi ve İbrahim Müteferrika tarafından 1727 yılında ilk Türk matbaası kuruldu. İbrahim Müteferrika’nın evinde kurulan bu ilk Osmanlı matbaasında dini kitaplar hariç tarih, coğrafya ve edebiyata ait bazı kitaplar basılmıştır. Matbaada basılan ilk eser “Vankulu Lügati” adlı sözlüktür. Osmanlı Devleti’nde binlerce insan hattatlık yaparak geçimlerini sağlıyordu. Bu insanları mağdur etmemek amacıyla devlet önceleri matbaada dini kitapların basımını yasaklamıştır. Yeniçerilerden oluşturulan Tulumbacılar adında bir itfaiye örgütü kurulmuştur. Yalova’da bir kağıt imalathanesi kurulmuştur. İstanbul’da bir kumaş ve çini imalathanesi açılmıştır. İlk defa çiçek hastalığı için aşı bulunmuştur. Kütüphaneler açılmıştır. Askeri alanda esaslı bir ıslahat görülmemiş, sınırlarda bazı kaleler ve istihkamlar yaptırılmıştır. Ayrıca İstanbul surları onarılmıştır. Doğu klâsiklerinden bazı eserler Türkçeye tercüme edilmiştir. Resim, minyatür, edebiyat ve az da olsa bilim alanında gelişmeler gözlenmiştir. Avrupa’dan Rokoko ve Barok tarzı mimari örnek alınarak çeşitli eserler yapılmıştır. Osmanlı mimarisinin Avrupa mimarisinin etkisinde kalması sonucunda sivil mimari ön plana çıkmıştır. Osmanlı Devleti bu dönemde sadece Doğu’da İran’la savaşmıştır. Lâle Devri Patrona Halil İsyanı ile sona ermiştir.

I.Mahmut

l.Mahmut orduya düzen vermenin ve Avrupa orduları gibi savaşa hazırlanmanın lüzumunu anlamış ve bu işi Fransız asıllı Humbaracı Ahmet Paşa’ya vermiştir. Osmanlı ordusundaki Humbaracı ve Topçu sınıfını ıslah etmiştir. Ordunun ıslahı için raporlar hazırlamıştır. Subay yetiştirmek amacıyla 1734 yılında Kara Mühendishanesi’ni kurmuştur. Böylece Avrupa tarzında ilk teknik okul açılmıştır. Emrindeki kıtaları Avrupa ordularının düzenine göre örgütlemiş, bölük, tabur ve alay örgütlerini oluşturmuştur.

III.Mustafa

III.Mustafa lüzumsuz masrafları keserek maliyede ıslahat yapmıştır. İlk defa bu dönemde iç borçlanma sistemi (esham) uygulanmıştır. Fransızca’dan matematik ve astronomiyle ilgili kitaplar tercüme edilmiştir. Sürat Topçu Ocağı kurulmuştur. Bu ocak Avrupa tarzında yetiştirilmiştir. Tophane ıslah edilmiştir. Deniz subayı yetiştirmek amacıyla Deniz Mühendishanesi kurulmuştur. Çeşme faciasından sonra tersane ıslah edilerek yeni bir donanma kurulmuştur.

I.Abdülhamit

Devrin ileri gelen ıslahatçı devlet adamları Halil Hamit Paşa ve Cezayirli Hasan Paşa’dır. Halil Hamit Paşa, Sürat Topçu Ocağı’nı genişleterek mevcudunu arttırdı. İstihkam Okulu açıldı. Lağımcı ve Humbaracı ocaklarının gelişmesi sağlandı. Kara ve deniz kuvvetlerini ıslah etmek için Avrupa’dan çok sayıda mühendis ve uzman getirildi. Yeniçerilerin sayımı yapıldı. Tımar sisteminde düzenlemeye gidildi. Ulufe alım satımı yasaklandı.

III.Selim

III.Selim döneminde yapılan ıslahatlara Nizam-ı Cedit adı verilmiştir. Bu dönem ıslahatlarının ağırlık merkezini askeri ıslahatlar oluşturmuştur. Nizam-ı Cedit Ordusu kuruldu. Bu ordu yeniçerilerden seçilen ve Anadolu’dan getirilen askerlerden kurulmuştur. Avrupa tarzında eğitilen bu ordu ilk askeri başarısını Akka’da Fransızlara karşı kazanmıştır. Ordunun giderleri yeni kurulan İrad-ı Cedit hazinesi tarafından karşılanmıştır. Donanmaya önem vermiş ve tersaneyi ıslah etmiştir. Mühendishane-i Berr-i Hümayun (Kara Mühendishanesi) ve Mühendishane-i Bahr-i Hümayun (Deniz Mühendishanesi) adıyla okullar genişletilmiştir. Avrupa’daki gelişmeleri takip etmek ve Osmanlı Devleti hakkındaki düşüncelerini öğrenmek amacıyla Avrupa’nın önemli merkezlerinde sürekli elçilikler kurulmuş. Paris, Londra, Viyana ve Berlin’e elçiler gönderilmiştir. Ülke parasının değerini korumak için yerli malı özendirilmiştir. Resmi devlet matbaası kuruldu. İlmiye sınıfının ıslahı için çalışıldı. Yeni kitaplar tercüme edildi ve Fransızca devletin ilk resmi yabancı dili haline getirildi. III.Selim tarafından yapılmak istenen ıslahatlar; yeniçerilerin tepkisi, devlet adamlarının lüks ve israfa dalmaları, İrad-ı Cedit hazinesi için konulan vergilerin toplumda meydana getirdiği huzursuzluk ve yabancı elçilerin aleyhte propaganda yapmaları gibi nedenlerden dolayı başarılı olamamıştır. Kabakçı Mustafa İsyanı’yla 1807 yılında III.Selim öldürülmüş ve Nizam-ı Cedit ıslahatları ortada kalmıştır.

XIX. Yüzyıl (Dağılma Devri) Islahatları ve Özellikleri

19. yüzyıl ıslahatlarında İlk kez yönetim ve hukuk alanında ıslahatlar yapılmıştır. İlk kez kanun üstünlüğü kabul edilmiş ve parlementolu hayat başlamıştır. Islahatlar padişah ve devlet adamları tarafından yapılmış, halkın ıslahatlar konusunda bir isteği ve desteği olmamıştır. Savaşların yenilgiyle sonuçlanması ve toprak kayıplarının devam etmesi, ıslahatların askeri alanda yapılmasına neden olmuştur. Islahatlar, gösterilen tepkiler yüzünden (özellikle yeniçerilerin) devamlı olmamıştır. Islahatlarla amaçlanan hedefler gerçekleştirilememiş ve devlet çöküntüden kurtarılamamıştır.

II.Mahmut

Sekban-ı Cedit (Nizam-ı Cedit)’in yerine Eşkinci Ocağını kurdu. Yeniçerilerin isyanı üzerine her ikisi de kaldırıldı. Yeniçeri ocağı (Vaka-ı Hayriye) 1826 yılında kaldırdı. Yerine Asakir-i Mensure-i Muhammediye ordusunu kurdu. Başkomutanlığını yürütmek için Seraskerlik makamını oluşturdu. Divan kaldırılarak bakanlık usulü getirildi. Posta teşkilatı kuruldu. Ayanlarla Seneddi İttifak imzalandı. İngilizlerle Balta Limanı Anlaşmasını imzaladı (1838). Osmanlı bu anlaşmadan sonra, Avrupa’nın açık pazarı haline gelmiştir. Müsadere sistemini kaldırdı. İlk defa Avrupa’ya öğrenci gönderildi. Medreselerin yanında günümüz üniversitelerine benzeyen; Harbiye Mektebi, Mekteb-i Marriffi Adliye, Mektebi Tıbbıye açıldı. İlk Osmanlı Resmi gazetesi Takvim-i Vekay-i çıkarıldı. İlköğretim ilk kez zorunlu kılındı. Tımar sistemi kaldırıldı. Erkek nüfus sayımı yapıldı. Veba ve kolera salgınları için karantina usulü ilk kez uygulandı. Avrupalı tüccarlarla rekabet edebilmesi için, Osmanlı
tüccarlarına gümrük kolaylıkları sağladı.

Not: II.Mahmut, Osmanlı padişahları içinde en başarılı ıslahatları yapan padişah sayılır.