Osmanlı’nın Son Döneminde Ortaya Çıkan Fikir Akımları

Osmanlı Devleti’nin son döneminde yani Tanzimat Fermanı ve sonrasında aydın isimlerin “Osmanlı Devlet Bütünlüğü’ nü sağlamak yani diğer bir deyişle de son çırpınışlarında Osmanlı’da deva aramak ve de milletin birliğini sağlamak amacıyla ortaya konulmuş fikirlerdir. Burada esas olan “Hasta Adam” konumundaki Osmanlı çatısı altında yer almakta olan milletin birlik ve bütünlüğünün parçalanmasını önleme düşüncesiydi. Bu düşüncenin eseri niteliğindeki akımlar ise şöyleydi:

1- Batıcılık:
“Batıcılık” fikri ilk fikir akımıdır. Zira temelleri Tanzimat Fermanı’ndan evvele yani Lale Devri’ne dek dayanır. Osmanlı’da. Lale Devri ve sonrasında yapılan ıslahatlar bu fikir akımının ilk örnekleri sayılabilir. Nitekim Avrupa’ya yöneliş ve Batı tarzı yenilik hareketleri Avrupa’ya gönderilen öğrenciler ile bir nevi taçlanmış oldu. Öyle ki Türkiye’bin temellerini atan iki fikir akımından biri oldu. (Batıcılık-Türkçülük) Lakin yine de kendi içinde ayrımlar yaşayan aydınların kimi Batı’nın yalnızca gelişmişliğini örnek alalım ama kültürümüzü koruyalım derken kimi tam tersi fikre sahipti. Ayrıca Atatürk ilke ve inkılaplarının da temelini oluşturan bir fikir akımıdır.

2-Osmanlıcılık:
Tanzimat Fermanı’ndan sonra etkili olmuş olan bir akımdır. Osmanlı içerisindeki tebaanın din, dil, ırk gibi farklılıklar gözetilmeksizin Osmanlı çatısı altında toplanmasını savunur. Tanzimat ve Islahat Fermanı bu akımın ortaya çıkmasında etkili olmuştur. Çünkü bu fermanlarda azınlıklara ilk defa geniş haklar verilmişti. Osmanlılar Cemiyeti tarafından benimsenmiştir. Ziya Paşa, Namık Kemal ve Şinasi en önemli temsilcilerindendir. Bu fikir akımı Balkan Savaşı’na kadar etkisini sürdürmüştür. Balkan Savaşı sonrası Osmanlı Devleti’ndeki azınlıkların kargaşa çıkartması ile akım etkisini kaybetti. Balkan Savaşı sonrası İslamcılık fikri bu akımın yerini almıştı.

3- İslamcılık:
Osmanlı Devleti çatısı altında müslüman birliğini savunan bir akımdı. En iyi uygulayan II.Abdulhamid idi. Lakin I.Dünya Savaşı’nda müslümanların müslümanlara karşı savunması ile zayıfladı. Mehmed Akif ve Said Nursi akımın önemli temsilcilerindendi.

4 – Türkçülük :
I. Dünya Savaşı sırasında İslamcılık’ın etkisini kaybetmeye başlamasıyla sadece Türklerden oluşan bir ülke ideali bu akımı canlandırmıştır. Türkiye Cumhuriyeti’nin kurulmasında da etkili olmuştur. En önemli temsilcisi Ziya Gökalp’tir