Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası

TpCF’nin kurulma sebebi cumhuriyetin ilanından sonra iktidarda bulunan İsmet Paşa’ya karşı oluşan muhalefetin 1924 sonlarında artması olduğu ifade edilmektedir ancak bu fırkanın veya Halk Fırkası (HF) içinde muhalefetin başlangıcını cumhuriyetin ilan edildiği döneme, dolayısıyla Rauf Bey, Ali Fuat Paşa’nın cumhuriyetin ilanına dair aceleye getirildiği, mebuslara ve halka yeterince tartışma imkanı tanınmadığı şeklindeki eleştirilerine kadar getirmek mümkündür.

Hatta, TpCF’nin kurulmasına sebep olan en önemli nedenin cumhuriyetin ilanın yapılış tarzına olduğu söylenebilir. Bu muhalif grup, 1923 seçimleri sonrası başlayan anayasa düzenlemesi ile ilgili tartışmalarda ve Aralık 1923’te Emir Ali ve Ağa Han’ın mektubu dolayısıyla İstanbul’a İstiklâl Mahkemesi gönderilmesine dair oylama vesilesiyle kendisini sayıca da göstermiştir.

Fakat, II. BMM’nin ilk toplantı devresinde bu muhalefet, Halk Fırkası saflarında kalarak mücadelesini sürdürmüştür.

1924 yazının sonlarına doğru basına yansıyan mecliste farklı grupların oluştuğuna ve yeni bir fırkanın doğacağına dair söylentiler ve meclisteki istifaların ardından TpCF, 17 Kasım 1924 tarihinde, Kazım Karabekir, Rauf (Orbay) Bey, Ali Fuat (Cebesoy), Refet (Bele), Cafer Tayyar, Rüştü Paşalar, Dr. Adnan (Adıvar), Feridun Fikri, Halis Turgut Beyler ve Mersin mebusu Besim, Erzurum mebusu Said, Trabzon mebusu Muhtar Beyler tarafından kurulmuştur.

Böylece CHF içindeki kaynaşma TpCF’nin kurulması ile resmiyet kazanmıştır.
TpCF’nin program ve tüzüğüne bakılırsa, ilk maddelerin CHF’nin programında olduğu gibi laik, cumhuriyetçi, milliyetçi bir parti olduğunu göstermektedir. Ayrıca liberal olduğunu ilan eden fırka CHF’ye eleştiri getirerek, idarede merkeziyetçi ve otoriter eğilimlere tavır almıştır.

Adem-i merkeziyetçi ve yönetimde kuvvetler ayrımı ilkesini savunurken yenileşme ve değişimde sert, hızlı ve devrimci değil aşamalı, yani evrimci bir yöntemi benimsemiştir. Ayrıca programında tek dereceli seçim sistemi, partisiz cumhurbaşkanlığı ilkeleri savunulmuştur. Fırka programının 6. maddesindeki “efkar ve itikat-ı diniyeye hürmetkardır (dini fikir ve inançlara saygılıdır)” ifadesiyle dinî inançlar karşısındaki tavırlarını belirlemiştir.
Sadece II. TBMM döneminde varlık gösteren ve yaklaşık altıbuçu

k ay kadar ömür süren TpCF, parlementoda 1925 bütçe görüşmeleri, aşar vergisini kaldırılması ve İstiklal Mahkemelerinin yetkileri ve alanı hususunda tartışmalara katılmış, kendi fikirlerini savunmuştur. Şeyh Sait İsyanı ile birlikte oluşturulan İstiklâl Mahkemesi, TpCF üyelerinin bir çok yetkilisini yargılamış, ceza vermiş ve fırka şubelerini kapatmıştır.

Ardından Takrir-i Sukun Kanunu’nun 1. maddesi gereğince 3 Haziran 1925 tarihinde TpCF kapatılmıştır. Böylece Cumhuriyet tarihinin ilk çok partili denemesi başarısızlıkla sonuçlanmıştır.