Türk Destanları ve Özellikleri

Türk Destanları ve Özellikleri

Dilimize Farsça’dan geçen bir kelime olan destan, milletin tarih boyunca yaşadığı inançlarını, zaferlerini, faziletlerinin, kahramanlıklarının anlatıldığı milli karakter taşıyan manzum eserlerdir.

Türk Destanları; Türk toplumlarının milli karakteri, gelenek ve görenekleri yansıtılır. Türk boyları hakkında bilgi veren kaynakları oluştururlar. Konu edindikleri olaylar karşısında, milletin nasıl tepki verdiğini, duygu ve düşüncelerini yansıtır.

Türk Destanları İslamiyet’ten Önce ve Sonra Olarak İkiye Ayrılır.

İslamiyetten Önceki Türk Destanları

Türk hayatı fetihlerle başlamış ve yeni toprakları yurt edinerek gelişmiştir. İlk anayurt olan Orta Asya hiç bir zaman terkedilmemiştir. Türk halkları ilk anayurt olan Orta Asya’dan itibaren dünya coğrafyası üzerinde geniş alana yayılmıştır.

1. Yaratılış Destanı
2. Saka Destanları
a. Alp Er Tunga Destanı
b. Şu Destanı
3. Hun-Oğuz Destanları
a. Oğuz Kağan Destanı
b. Atilla Destanı
4. Göktürk Destanları
a. Bozkurt Destanı
b. Ergenekon Destanı
5. Siyenpi Destanı
6. Uygur Destanları
a. Türeyiş Destanı
b. Mani Dininin Kabulü Destanı
c. Göç Destanı

Yaratılış Destanı

Türklerin Altaylara ait kozmogenik destanıdır. İlk Türk destanlarındandır. Tanrı Kayra Han’ın dünyayı, insanı yaratması anlatılır. Asya kıtasının çeşitli bölgelerinde yaşayan Türk boyları ve Altay Türkleri arasında söylenmektedir. Türk destanları arasında en eskisidir.

Saka Destanları

Alp Er Tunga Destanı

Alp Er Tunga Saka hükümdarıdır. İran’la uzun süren savaşlar yapmıştır. Destan bu hükümdarın kahramanlıklarını anlatır.

Şu Destanı

Şu ismindeki Saka hükümdarı döneminde olan olayları anlatır. Türklerin Makedonyalı İskender’le mücadeleleri konu edilmiştir.

Hun-Oğuz Destanları

Oğuz Kağan Destanı

M.Ö. 209-174 tarihleri arasında hükümdarlık yapmış olan Hun hükümdarı Mete’nin hayatı etrafında şekillenmiştir.

Attila Destanı

V. yüzyılda Avrupa topraklarında devlet kuran Batı Hunlarının hükümdarı Attila’nın fetihlerini anlatır.

Göktürk Destanları

Bozkurt Destanı

Destanda yok olma felaketine uğrayan Göktürklerin yeniden dirilip çoğalmasında ve tarih sahnesine çıkmasında bir bozkurttun, anne kurt olarak etkili olması anlatılmaktadır.

Ergenekon Destanı

Düşman saldırısında yok edilen Türklerden kurtulan iki kişinin ailesiyle birlikte Ergenekon adı verilen yere yerleşmesi, orada çoğalmaları ve daha sonra buradan çıkıp yurtlarına dönmeleri anlatılır.

Siyenpi Destanı

İkinci yüzyılda yaşamış olan büyük bir ün kazanmış bir Siyenpi hükümdarı ve adı Çin tarihlerinde Ta-şe-hoay diye geçen mucizevi doğuşunu ve kahramanlığını anlatır.

Uygur Destanları

Türeyiş Destanı

Hun beylerinden birinin iki kızını Tanrı olduğuna inandıkları bir kurtla evlendirmesi ve bu evlenmeden çoğalmalarını anlatır.

Mani Dininin Kabulü Destanı

Mani dininin Uygurlar tarafından devlet dini olarak kabul edilişi Türk kültür tarihinde yerini almış, Mani dinini resmî din olarak kabul ettiren hükümdar olarak Bögü Kağan’ın adı kalmıştır. Tanrının insanlara, hayvanlara iyi davranılmasını emrettiğini ve tanrıya ulaşmanın yollarının neler olduğunu etkileyici bir şekilde anlatırlar. Bunun üzerine Bögü Kağan onlara inanır ve Maniheizm dinini kabul ettiğini ilan eder. Halkına öğütler vererek onların da kabul etmesini ister.

Göç Destanı

Uygurların kutsal saydıkları bir taşı Çinlilere vermesinin ardından Tanrı tara­fından cezalandırılması, açlık ve kuraklığın başlaması ile ana vatanlarından göç etmeleri anlatılmaktadır.

İslamiyetten Sonraki Türk Destanları

Türklerin İslamiyet’i kabulünden sonra ortaya çıkan bu destanlar üzerinde İslam dininin etkisi belirgindir. Bu destanların çoğu, İslamiyet öncesinden izler taşır.

1. Manas Destanı: Kazak-Kırgız
2. Cengiz Han Destanı: Türk-Moğol
3. Timur ve Edige Destanları: Tatar-Kırım
4. Saltuk Buğra Han Destanı: Karahanlı Dönemi
5. Selçuklu Destanı: Beylikler ve Osmanlı Dönemleri
a. Seyid Battal Gazi Destanı
b. Danişmend Gazi Destanı
c. Köroğlu Destanı

Manas Destanı

11. ve 12. yüzyıllarda Kırgız Türkleri arasında oluşmaya başlayan bu destan kısa zamanda geniş bir coğrafyaya yayılmıştır. Destanda Manas adlı bir yiğit kişinin kâfirlerle savaşı anlatılır. Eski Türk destanlarının izlerini taşıyan Manas destanı Kırgız Türkçesiyle oluşturulmuştur. Manas destanını Rus bilgini Radloff, Kırgız Türklerinin ağzından derlemiştir. Tamamı manzum olan Manas destanı dünyanın en uzun destanıdır ve 400 bin mısradan fazladır.

Cengiz Han Destanı

13. yüzyılda Orta Asya’da yaşayan Türk boyları arasında meydana gelmiştir. Cengizna-Mede Moğol hükümdarı Cengiz Han’ın yaşamı, kişiliği ve fetihleri anlatılır. Orta Asya’da yaşayan Türkler özellikle de Başkurt, Kazak ve Kırgız Türkleri, Cengiz destanını çok severek günümüze kadar yaşatmışlardır. Cengizname’de, Cengiz bir Türk kahramanı olarak kabul edilmektedir ve hikâye Türk tarihi şeklinde anlatılmaktadır. Destanda Şaman dininin etkisi görülür.

Timur ve Edige Destanları

Timur Destanı Moğol kültür dairesinde gelişen bir destandır. Destanda Moğol hükümdarı Aksak Timur’un savaşları, diğer milletlerle ilişkileri anlatılmaktadır. Edige destanında, XIII. yüzyılda Hazar denizi kıyısında kurulan Altınordu Hanlığının XV. yüzyılda Timurlular tarafından yıkılışı anlatılmaktadır.

Saltuk Buğra Han Destanı

Karahanlı Devleti, ya da Türk Hakanlığı 840 – 1212 yılları arasında günümüz Kırgızistan merkezli olmak üzere Orta Asya toprakları üzerinde hüküm sürmüş bir Türk devletidir. Kurucusu Bilge Kül Kadir Han’dır. Bilge Kül öldükten sonra oğulları Bazır ve Oğulçak devletin başına geçtiler. Oğulçak’ın yeğeni Satuk Buğra, bu şehzade sayesinde Müslüman oldu ve Abdulkerim adını aldı. Bu olaydan sonra amcası Oğulçak’ı mağlup eden Abdulkerim Satuk Buğra, devletin başına geçti ve Han unvanını alarak İslamiyeti resmen kabul etti. Karahanlılar, İslamiyeti topluca kabul eden ilk Türk devletidir. Karahanlı Devleti, Aral Gölü’nden Batı Çin ve Moğolistan adacıklarına kadar uzanan bir coğrafyada hüküm sürmüştür.

Selçuklu Destanı

Anadolu Selçuklu Devleti, Rum Selçuklu Sultanlığı veya Türkiye Selçuklu Devleti, Selçuklulardan Kutalmış’ın oğlu Süleyman Şah tarafından Anadolu’da 1077 yılında kurulmuş olan, Türk-İran geleneğine mensup bir Sünni İslam devletidir. Türkler çeşitli sebeplerden ötürü ana vatanları olan Orta Asya’dan göç etmek zorunda kalmışlar ve kendilerine yeni bir vatan aramaya başlamışlardır. Bu yüzden Büyük Selçuklular, çevre bölgelere akınlar düzenlemeye başlamışlardır.

Seyid Battal Gazi Destanı

Battal Gazi ve destanı da bu bağlamda yani Anadolu’nun Türkleştirilmesi ve Müslümanlaştırılması döneminde Bizanslılarla yapılan mücadelelerin ortaya çıkardığı kahraman ve bu kahramanın yiğitliğini anlatan hikâyesidir. Battalname, 9. yüzyılda Müslüman Türk ve Arapların Anadolu’ya yaptıkları akınları ve Bizanslılarla çarpışmalarını anlatır. Bu destanın asıl kahramanı, soyu Peygamber’e dayandırılan Battal Gazi ile Malatya Beyi Ömer’dir. “Battal”, Arap dilinde “kahraman” demektir.

Danişmend Gazi Destanı

11. yüzyılda yaşamış Türk devlet adamı Melik Dânişmend Gazi’nin hayatını, savaşlarını, Anadolu’daki bazı şehirleri fethini ve çeşitli kerametlerini anlatır.

Köroğlu Destanı

16. yüzyılın yazılı kaynaklarına göre Köroğlu’nun asıl adı Ruşen’dir. Destan, Bolu Beyi’nin, istediği atı bulamadığı için Ruşen’in babası Yusuf’un gözünü kör ettirmesiyle başlar. Köroğlu, Bolu Beyi’nden intikam alır; ezilmişlerin, yoksulların kahramanı olur.